Represailles in Friesland
Aarzelend verzet wreed bestraft
Verzetsslachtoffers vielen al kort na de Duitse inval. In Friesland was de Lemster communist Jacob de Rook waarschijnlijk de eerste. Hij kwam op 13 april 1942 in Buchenwald om het leven, feitelijk vermoord. De Rook was net als zijn eveneens omgekomen geestverwant Haring Tulp uit Leeuwarden betrokken bij de verspreiding van het verzetsblad ‘Het Noorderlicht’. De Duitsers hadden hen waarschijnlijk al in de peiling omdat gezagsgetrouwe burgemeesters voor en na het begin van de bezetting informatie over communisten uitwisselden met de Duitse Sicherheitsdienst.
Dat deze connectie bestond, wordt beschreven in het boek ‘Represailles in Friesland’, deel 2 in een serie van 13. Ook dit deel is gemaakt op basis van onderzoekswerk van de op 83-jarige leeftijd nog immer actieve Jack Kooistra. Hij wordt gesteund door een redactie met Auke Piersma en Klaas Jansma en tal van medewerkende auteurs.
Een belangrijke conclusie in dit boek is dat het wrede optreden van de Duitsers in de tweede en derde fase van de oorlog in Friesland niet een gevolg was van het opbloeiende verzet. Het was onderdeel van de aanscherping van de oorlogsinspanningen in Duitsland zelf. De groei en de verharding van het verzet was daar een reactie op. De Duitse terreur schoot hier dus zijn doel voorbij.
Collaboratie en verzet
In het eerste oorlogsjaar werkten Friezen over het algemeen goed samen met de Duitsers. Met name veel boeren waren tevreden met het hogere melkgeld, al bestonden bij vooral communisten en gereformeerden reserves. Vroeg in de oorlog werd de priester Johannes Ysbrands Galama uit Bakhuizen omgebracht. Het bekendste slachtoffer uit deze tijd was de geestelijk adviseur van de katholieke media professor dr. Anno Sjoerd (‘Titus’) Brandsma. Ook Leonardus Lambertus Twijnstra van de Oranjewacht kwam in de zomer van 1942 door Duitse handen om het leven. De laatste verzette zich materieel tegen de bezettingsmacht door op de nieuwe Leeuwarder vliegbasis sabotage te plegen.
Hadden deze slachtoffers, gevallen in 1942, nog bewust het risico genomen van bestraffing door de bezetter, in veel andere gevallen werden mensen gedood om daden van anderen te vergelden. Dat gebeurde in Dokkum (20), Dongjum (5), Doniaga (10) en Dronrijp (13). Ook elders werden Friezen omgebracht, hetzij omdat ze terecht of niet al verdacht waren van verzetsdaden óf om anderen te intimideren. Zo vielen velen voor vuurpelotons overal in Friesland, onder meer in Makkum (6), Herbayum (3), Nijeholtwolde (3), Menaldum (3), Sint Nicolaasga (3), Olderberkoop (7), Sexbierum (4), en Sneek (4).
De meeste represailles vonden in de laatste fase van de oorlog plaats. Toen was er een breed draagvlak voor het verzet, dat in het begin veel tegenwerking kreeg. Vooral veel burgemeesters en rechters vielen op door hun slappe houding, al waren er natuurlijk uitzonderingen. Eén van hen, Sybrand van Haersma Buma, kon nog iets voor het verzet in Wymbritseradeel doen voordat hij werd omgebracht. Mede daardoor werd Scharnegoutum een verzetshaard van waaruit veel onderduikers werden gered. Maar er is ook een vermeende handlanger van de vijand doodgeschoten, waarop de Sneker bloednacht volgde.
In dit deel zijn tot nog toe onbekende documenten opgenomen uit de persoonlijke archieven van de Jouster LO-leider Sjoerd Wiersma. Daaronder bevindt zich het voor zover bekend laatste briefje dat de vermoorde verzetsleider Uilke Boonstra kennelijk onder dwang heeft geschreven. Ook wordt nieuw licht geworpen op de omstreden moord op slager Hantje Zijlstra uit Wolsum en de veroordeling van de daders, die tot het verzet behoorden.
In een uitgebreide Slachtofferlijst worden de ruim 300 vermoorde Friezen (veelal verzetsmensen) beschreven: wie waren zij, wat deden zij, waar, waarom en hoe zijn zij om het leven gebracht.
De serie ‘Represailles. Gewapend verzet en bloedige wraak’ is een uitgave van Uitgeverij Louise en Uitgeverij PENN.nl.
‘Represailles in Friesland’ kost € 22,50
Vanaf 15 juni verkrijgbaar.
