Foto: Simon van der Woude
Burgemeesters slaan van zich af
(Van een redacteur)
De discussie over de plaats van burgemeesters in de gemeentelijke politiek is in Nederland al heel lang gaande. In februari kwamen onderzoekers van de universiteiten van Twente, Maastricht, Leiden en Utrecht met een nieuwe aflevering. “Teveel van het goede? De staat van het burgemeestersambt anno 2020” – zo heet het verhaal. De onderzoekers maken zich zorgen. Het werk van de burgemeester is omvangrijker en complexer geworden. De verschillende petten van een burgemeester leveren spanning op. Het burgemeestersambt is gepolitiseerd. Aan de invulling van het ambt moet worden gesleuteld. Niets doen is geen optie. Dat is nogal wat.
Het ambt moet toekomstbestendig worden gemaakt en daar bestaan diverse mogelijkheden voor, zoals de rechtstreekse verkiezing of weer een zuivere Kroonbenoeming, maar ook het weghalen van taken bij burgemeesters. Want eigenlijk is – als we de onderzoekers goed begrijpen – van alles onduidelijk en niet goed geregeld.
Zo is er sprake van “maatschappelijke polarisatie, politieke fragmentatie, toename van nieuwe partijen en onervaren wethouders, meer aandacht voor openbare orde en veiligheid, de ’verveiliging’ van veel gemeentelijk beleid en de gegroeide aandacht voor integriteit en integriteitskwesties. Het is een niet eens volledige opsomming van de misère die de onderzoekers signaleren.
Het houdt nog niet op: De maatschappelijk-politieke en bestuurlijk–juridische ontwikkelingen zetten spanningen tussen de verschillende burgemeestersrollen op scherp. De spanningen zijn praktisch, principieel en positioneel van aard.
Niet nieuw – maar toch wederom belangwekkend – is de observatie van de bestuurskundigen, dat het wringt in de rol van burgemeester als collegevoorzitter en voorzitter van de gemeenteraad. Die combinatie gaat – zo valt te lezen – ten koste van de rol van onafhankelijk raadsvoorzitter en hun vermogen om de volledige raad in positie te brengen, zeker in de ogen van raadsleden.
Burgemeesters reageren afwerend
Heel snel reageerden het Nederlands Genootschap van Burgemeesters (VGB) en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten (VNG) op het rapport. Die reactie is defensief. In elk geval moet het voorzitterschap van de raad in handen van de burgemeester blijven. Burgemeesters voelen zich vaak ‘onthand’ in hun rol als procesbewaker en bevorderaar van bestuurlijke integriteit. En er zijn geen grote knelpunten in het functioneren van de burgemeesters die vergaande aanpassingen nodig maken. Aldus de burgemeesters zelf.
Zij vinden het wel nodig om het lokale democratisch bestel onder de loep te nemen. En de politieke cultuur moet worden verbeterd.
Ook vinden de burgemeesters dat de ambtelijke ondersteuning van raad, college en burgemeester beter moeten. “Door de beperkte middelen van veel gemeenten is het aantrekken van goede en gekwalificeerde medewerkers een probleem,….”.
Het lijkt er op dat de heren burgemeesters over van alles wel willen praten, maar hun eigen positie staat voorop. Daar moet niemand aankomen.
Bert Blase is ook burgemeester. Blase vindt al een hele tijd dat de nieuwe democratie van onderop moet komen. De samenleving is de traditionele politieke instituties voorbij gesneld. Opstand is het gevolg – aldus Blase van de beweging Code Oranje. Deze beweging stelde bij de laatste landelijke verkiezingen onder meer Richard de Mos, de omstreden voormalig wethouder van Den Haag, kandidaat. Niet verkozen overigens. Maar wel een symptoom van de brede onvrede met hoe het momenteel allemaal is ingericht. Was het niet Hans Wiegel die het zo goed kon vinden met De Mos?
Blase wil – en hij is niet de enige – allerlei nieuwe instrumenten in stelling brengen, zoals volksraadpleging en burgerbetrokkenheid. Blase vermeldt daar helaas niet bij, dat daarmee ook de deur wordt opengezet voor juist de groepen die zichzelf toch al uitstekend kunnen redden. Een ernstig tekort in de voorstellen van Code Oranje. Dat neemt niet weg, dat Blase de vinger op de wonde plek legt als hij de huidige partijen-democratie te kijk zet.
Blase:
“De partijen reageren met een boodschappen-democratie, die op hun eigen maat is toegesneden. De hele partij-organisatie is trouwens van de vorige eeuw. Van de bevolking is 2 procent lid, van wie er 10 procent actief is. Partijpolitiek is passé. Je ziet overal om je heen dat mensen daardoor het vertrouwen in de politiek en de instituties verliezen. Het gebrek aan transparantie voedt het sentiment van wantrouwen. Voor je het weet ontaardt dat wantrouwen – niet stemmen, stemmen op protestpartijen, demonstreren, ontduiken van regels, we doen het zelf wel – in geweld. Om dat voor te zijn, moeten we naar een democratie 3.0.
Misschien kan Blase ook optreden in het symposium dat de gemeente Leeuwarden in het najaar wil houden over ‘onze beter toegankelijke en bereikbare gemeentelijke overheid’.
Een toegespitste discussie tussen onze burgemeester Buma – naar het lijkt toch meer uit het traditionele hout gesneden – en de rebelse burgemeester Blase zien we met spanning tegemoet. Dan komen we ook beter te weten waar onze eigen burgemeester staat. Wat voor burgemeester wil hij zijn en wat gaat hij doen voor de positie van de gemeenteraad, die in Leeuwarden aanzienlijke versterking kan gebruiken.
